Innræting öfgaskoðana og ofbeldisfullt ofstæki

Við lítum á hryðjuverk og ofbeldisfullt ofstæki sem skelfilega ógn við samfélög okkar, allt frá hryðjuverkunum 22. júlí 2011 til atburðanna í Nice og Berlín árið 2016 og endalausra frétta af hryðjuverkum í Istanbúl, Beirút, Kabúl og fleiri borgum. Skólinn á ekki að berjast gegn hryðjuverkum. Hann gæti þó kannski stuðlað að því að færri láti heillast af öfgasamtökum og boðskap þeirra.

Hér má kynna sér betur hvað innræting öfgaskoðana og ofbeldisfullt ofstæki er. Þessi þekking er þó ekki mikilvægasta verkfæri kennarans í baráttunni gegn innrætingu öfgaskoðana. Mikilvægasta verkfærið er þegar innifalið í fagmennsku kennarans, getunni til þess að sjá nemandann, mæta honum og gera sér grein fyrir sjónarhorni hans.

  • Innræting öfgaskoðana, ofstæki og ofbeldi

    Flýtivalmynd

    Hugtakið innræting öfgaskoðana er nú einkum notað til þess að skýra sumt þess sem á sér stað „áður en sprengjan springur“, ferlið sem leiðir til þess að einstaklingar og hópar vinna hryðjuverk. Almennt eru menn sammála um að koma í veg fyrir innrætingu öfgaskoðana og berjast gegn henni. Menn eru þó langt frá því að vera sammála um það hvað innræting öfgaskoðana er og hvaða hlutverki hún gegnir sem ástæða hryðjuverka. Munurinn er greinilegastur á þeim sem tengja innrætingu öfgaskoðana vilja til þess að beita ofbeldi og þeim sem skilja hugtakið á almennari hátt, að hallast í auknum mæli að öfgafullum hreyfingum og hugmyndafræði.

    Ofstæki, innræting róttækni og þátttaka

    Það er ekki til neitt einfalt samhengi á milli öfgafullrar sýnar á umheiminn og veruleikann annars vegar og hins vegar vilja og getu til þess að beita aðra ofbeldi. Samtök sem beita hryðjuverkum til að ná fram markmiðum sínum, leita oftast lögmætis fyrir því í hugmyndafræðinni. Samtök grípa engu að síður oft til ofbeldis í kjölfar atburðarásar þar sem þeir hafa ekki aflað sjónarmiðum sínum brautargengis eftir öðrum leiðum.

    Sumum hryðjuverkamönnum hafa ekki verið innrættar öfgaskoðanir. Öðrum hafa verið innrættar öfgaskoðanir en þeir/þær lifa engu að síður í samhljómi við lýðræðislegt samfélag.

    Það eru líka til mörg dæmi um einstaklinga sem vinna hryðjuverk þótt þeim hafi ekki verið innrætt róttækni. Margir hafa einnig öfga- eða ofstækisfullar skoðanir en beita þó ekki ofbeldi heldur lifa þvert á móti í samhljómi við lýðræðislegt samfélag.

    Þess vegna þarf að greina á milli innrætingar öfgaskoðana annars vegar og hins vegar þátttöku. Innræting öfgaskoðana er ferli sem leiðir til þess að einstaklingar breyta smám saman afstöðu sinni og sýn á samfélag sitt og leita uppi ofstækisfull viðhorf, hugmyndir og skoðanir. Ferlið getur leitt til þess að viðkomandi styður ofbeldi annarra, réttlætir það eða færir því lögmæti (ofstæki án ofbeldis) en líka til þess að viðkomandi tekur þátt í því og vinnur sjálf(ur) ofbeldisverk til þess að breyta samfélagi sínu (ofstæki með ofbeldi).

    Innræting öfgaskoðana er ferli sem leiðir til þess að einstaklingurinn breytir smám saman afstöðu sinni og sýn á samfélag sitt og leitar uppi ofstækisfull viðhorf, hugmyndir og skoðanir.

    Skilgreina má ofstækið, hvort sem ofbeldi er með í för eða ekki, sem öfgafull viðhorf, skoðanir, hugmyndir og verknaði sem oft tengjast hugmyndafræði einræðisins. Orðin róttækni og ofstæki eru notuð jöfnum höndum um þetta. Munurinn er þó sá að hugtakið róttækni getur líka þýtt jákvæða og heiðarlega afstöðu. Vinstra megin í pólitíkinni hefur orðið víða jákvæðan blæ og vísar til stefnu sem tekur breytingar valdahlutfalla í samfélaginu alvarlega. Margir trúaðir skilja orðið sem jákvæða ósk um að snúa sér að kjarnaboðskap trúarbragða sinna.

    Orðið róttækur

    Orðið róttækur hefur haft mismunandi merkingu í sögulegu samhengi, allt frá því að lýsa rót einhvers (því náttúrulega, grunninum) til að vísa til þess sem aðgreinir sig frá því eðlilega (staðlinum, því venjulega, því hefðbundna, viðmiðum samfélagsins) (Mandel 2009).

    Alþjóðlega orðið radikal/radical er dregið af latneska orðinu radix sem þýðir rót.

    Alþjóðlega orðið radikal/radical er dregið af latneska orðinu radix sem þýðir rót. Orðið vísar því í mörgum tugumálum til einhvers grundvallarþáttar eða kjarna. Orðið „radical“ er útskýrt þannig í Oxford Advanced Learner’s Dictionary: „það sem tengist grundvelli einhvers og mikilvægustu þáttum þess“.

    Á 19. öld var merkingin víkkuð út og fór að ná til þess sem gæti breytt rótum einhvers (Mandel 2009: 104). Íslensk orðabók skýrir orðið róttækur sem: „Sá sem vill breyta einhverju frá rótum;

    róttækur flokkur; róttækur í skoðunum“. Alþjóðlega orðið extremism/ekstremisme er dregið af latneska orðinu extremus sem þýðir „það ysta“, „það fjarlægasta“ og/eða „það versta“ (Gule 2012: 15).

    Orðið róttækur getur í jaðaríþróttum lýst einhverju jákvæðu sem felur í sér áhættu eða annað vafasamt.

    Hugtakið radical hefur fengið ýmsar merkingar í slangri í erlendum tungum, einkum á sjöunda og áttunda áratug 20. aldar (Mandel 2009: 105). Sú notkun er rakin til brimbrettamanna og er nú einna helst þekkt í jaðaríþróttum. Orðið róttækur getur þá lýst einhverju jákvæðu sem felur í sér áhættu eða annað vafasamt.

    Þessar fjölbreyttu skilgreiningar geta átt sinn þátt í því að róttækt fólk lítur hugtakið jákvæðum augum og þar með sínar eigin hugsanir og gjörðir. Ungu kristnu fólki getur til dæmis fundist það jákvætt að vera róttækur, þannig skilið að það leiti hins „eðlilega“ eða „kjarnans“ í trúarbrögðum sínum.

    Róttækni sem eitthvað afstætt

    Það ræðst af hugmyndinni um hvað sé eðlilegt, hófsamt eða miðja vegu hvernig menn skilja innrætingu öfgaskoðana eða róttækni og hvað ofstæki og það öfgafulla er. Skilningur manna á þessum fyrirbrigðum verður alltaf að einhverju leyti hlutlægur, afstæður og háður samhengi (Coolsaet 2016, mandel 2009).

    Skilningur manna á því öfgakennda er háður skilningnum á því hvað er eðlilegt. Það er til dæmis á okkar dögum talið öfgafullt að neita konum um kosningarétt eða fóstureyðingu en á 19. öld hefði verið litið á það sem öfgafullt að samþykkja þetta. Einnig má nefna tjáningarfrelsið sem dæmi um þetta. Það er álitið mikilvægt í lýðræðisríkjum Vestur-Evrópu en í löndum eins og Sádi-Arabíu og Norður-Kóreu er litið á tjáningarfrelsið sem hreinræktaða öfga. Peter Neumann bendir á þetta með því að umorða þekkt orðatiltæki: „Hryðjuverkamaður eins er frelsishetja annars“ (2013: 878).

    Nauðsynlegt er að gera sér grein fyrir því að það er í sjálfu sér ekkert hættulegt við róttækni. Þetta á einkum við ungt fólk sem oft er að þreifa sig áfram og skoða hve langt er hægt að teygja sjónarmiðin.

    Nauðsynlegt er að gera sér grein fyrir því að það er í sjálfu sér ekkert hættulegt við róttækni.

    Hvar liggja þá mörk jákvæðrar og neikvæðrar róttækni? Neikvæð róttækni felur það oft í sér að tileinka sér hugmyndafræði einræðisins sem getur skaðað samfélagið og reynst því hættuleg. Líta má á jákvæða róttækni sem mikilvæga baráttu gegn óréttlátum viðmiðum eða stöðlum, til dæmis jafnréttisbaráttuna.

    Hættan á rangri flokkun

    Það er líka mikilvægt að kennarar geri sér grein fyrir þeim alvarlegu afleiðingum sem valkvæður og afstæður skilningur á hugtakinu getur haft fyrir saklaust fólk sem ranglega er flokkað með róttækar öfgaskoðanir. Blæbrigðalaus tortryggni á grundvelli trúarbragða og þjóðernis getur stuðlað að enn meiri róttækni (Veldhuis og Staun 2009: 19). Þess vegna skiptir miklu að við séum vakandi fyrir blæbrigðum, að því marki sem hægt er, þegar reynt er að skilja fyrirbrigðið og útskýra það. Þetta er líka mikilvægt vegna þess að hugtökin innræting öfgaskoðana/róttækni, ofstæki og hryðjuverkastarfsemi eru oft notuð hvert um annað.

    Blæbrigðalaus tortryggni á grundvelli trúarbragða og þjóðernis getur stuðlað að enn meiri róttækni.

    Núverandi skilgreiningar á hugtakinu hafa fært fagfólki, fjölmiðlum og almenningi umgjörð sem hægt er að taka afstöðu til í þeim tilgangi að skilja og koma í veg fyrir innrætinguna. Sumar þessara skilgreininga á hugtakinu hafa einnig stuðlað að því að beina athyglinni frá ákveðnum virkum aðilum, hugmyndum og aðgerðum. Þess vegna er mikilvægt að kennarar hafi það í huga að fólk og hópar sem innrætt hefur verið róttækni geta verið afar fjölbreyttir. Hugtakið er meðal annars notað sem tilvísun til róttækra múslíma, róttækra vinstri manna og þeirra sem tileinka sér hugmyndafræði öfgahægrisins. Dæmi um það síðastnefnda er Anders B. Breivik sem gekk í gegnum innrætingarferli öfgaskoðana/róttækni þar sem hugmyndafræði öfgahægrisins hafði hlutverki að gegna.

     

  • Eldsneyti innrætingar öfgaskoðana/róttækni

    Flýtivalmynd

    Innræting öfgaskoðana/róttækni á sér stað á ýmsa vegu, ástæðurnar eru margþættar og ferlið getur verið breytilegt. Það liggur engin bein lína frá einu stigi til annars í þeirri þróun.

    Það er mjög breytilegt hvað fær fólk til þess að halla sér að öfgahreyfingum. Oft má þó rekja það til félagslegra og tilfinningalegra ástæðna. Innræting öfgaskoðana getur vel verið afleiðing þess að lenda í öfgafullum félagsskap.

    Innræting öfgaskoðana/róttækni á sér stað á ýmsa vegu, ástæðurnar eru margþættar og ferlið getur verið breytilegt.

    Það er hægt að greina þá ferla sem leiða til innrætingar öfgaskoðana hjá bæði einstaklingum og hópum. Ástæðurnar eru þó mjög mismunandi og menn eru ekki alltaf á einu máli um þær.

    Innræting öfgaskoðana er ekki sjúkdómur

    Það getur verið freistandi að halda því fram að sjúkt fólk vinni hryðjuverk, að um sé að ræða einhvers konar geðsjúkdóm eða önnur sjúkdómseinkenni. Það er ekki þannig. Flestir hryðjuverkamenn eru frískir og álíka venjulegir og skynsamir og fólk flest.

    Flestir hryðjuverkamenn eru frískir og álíka venjulegir og skynsamir og fólk flest.

    Stundum á innræting öfgaskoðana sér stað hjá ungu fólki sem leitar að skýringum á sínum eigin vandamálum (Wiktorowicz 2005; með öðrum). Aðrir eru í leit að svörum við spurningum um óréttlæti heimsins (Sageman 2004; 2008). Hvers vegna er heimurinn eins og hann er? Hvers vegna hefjast stríð? Fyrir hendi getur verið einlæg ósk um að finna lausnir á stórum og flóknum pólitískum deilumálum. Innræting öfgaskoðana á sér þó eitt sameiginlegt einkenni, að þróast í samskiptum við aðra, vini eða fólk sem maður treystir.

    Innræting öfgaskoðana á sér stað með vináttu- og félagstengslum

    – Það eykur líkur á því að fólk myndi með sér og þrói róttækar og öfgafullar hugsanir og aðgerðir, umgangist það róttækt fólk (Nesser 2011: 39).

    Petter Nesser stýrir rannsóknum við Rannsóknastofnun norska hersins (FFI) og hefur eftirfarandi að segja um samskipti við fólk með öfgafullar skoðanir: „Með réttu tengslunum er hægt að innræta hverjum sem er öfgaskoðanir, jafnvel þótt sumir séu í meiri hættu en aðrir“ (Johansen og Matre 2015).

    Fólk með öfgafullar skoðanir er oft nánir vinir annarra róttæklinga sem skipta þá miklu máli.

    Fólk með öfgafullar skoðanir er oft nánir vinir annarra róttæklinga sem skipta þá miklu máli. Gagnkvæm tengsl og sameiginleg samsömun er því afar mikilvæg (Sageman 2004). Margir fræðimenn álíta því að félagsleg samskipti við róttæka einstaklinga og hópa séu mikilvæg ástæða innrætingar öfgaskoðana.

    Það er þó alls ekki þannig að félagsleg samskipti ráði úrslitum um það hverjir verða róttækir og ekki nærri allir tileinka sér róttækni þótt þeir umgangist fólk með róttækar skoðanir (Ahmed 2015).

    Hvaða hlutverki gegnir uppruninn?

    Það er útilokað að segja fyrir um innrætingu öfgaskoðana á grundvelli uppruna fólks. Sjaldgæft er að fólk með öfgaskoðanir eigi eitthvað eitt ákveðið sameiginlegt með öllum í hópnum. Það getur verið mjög mismunandi hvað hinir mismunandi hópar eiga sameiginlegt. Það sem fólk með öfgaskoðanir á sameiginlegt á það auk þess sameiginlegt með stórum hópi fólks sem ekki hefur tileinkað sér öfgaskoðanir. Þess vegna þarf að fara varlega í að túlka ummerki um öfgaskoðanir hjá fólki.

    Það sem fólk með öfgaskoðanir á sameiginlegt á það sameiginlegt með stórum hópi fólks sem ekki hefur tileinkað sér öfgaskoðanir.

    Árið 2007 var komist að þeirri niðurstöðu í könnun á róttækum múslímum í Danmörku, Hollandi og Bretlandi að oftast væru þar um að ræða karla undir 35 ára aldri og að mestu afkomendur innflytjenda sem alist hefðu upp í úthverfum stórborga (Precht 2007). Engu að síður er það bara mjög lítill minnihluti allra ungra múslíma undir 35 ára aldri sem elst upp í úthverfum sem tileinkar sér öfgafullar skoðanir. Komist var að svipuðum niðurstöðum í rannsókn árið 2015 með 40 múslímskra karla í Noregi (Ahmed 2015).

    Fólk með öfgafullar skoðanir kemur úr ýmsum lögum samfélagsins og ekkert bendir til þess að fátækt sé í sjálfu sér hreyfiafl innrætingar öfgaskoðana (Schmidt 2013). Margar rannsóknir benda hins vegar til þess að þeir séu illa tengdir samfélagi sínu, að þeir telji sig jaðarsetta og að framtíðin sé ekki sérlega björt. Þetta á við stóran hluta þess hóps sem innrættar höfðu verið öfgaskoðanir.

    Norska öryggislögreglan (PST) hefur kortlagt bakgrunn þeirra sem eiga mikil samskipti við öfgafulla íslamska hópa í Noregi. Þar eru í meirihluta ungir karlar með litla menntun, glæpaferil og lítil tengsl við atvinnulífið, sem sagt að mörgu leyti jaðarsettir. Þeir sem snúist hafa til íslams og fólk sem flutti til Noregs sem börn eða unglingar eru hlutfallslega í meirihluta. Meðalaldurinn er 27,5 ár, flestir eru þeir því löngu komnir af skólaaldri (PST 2016).

    Sé allt hugsað út frá trúarbrögðum og þjóðerni getur það leitt til mismununar og styrkt við þá tilfinningu að vera utanveltu.

    Jaðarsett æskufólk, einkum piltar og karlar, voru stærstur hluti rasískra og hægriöfgahópa í Noregi á níunda og tíunda áratug 20. Aldar (Bjørgo & Gjelsvik 2015). Þessir hópar hafa ekki verið rannsakaðir nægilega vel til þess að hægt sé að alhæfa en rannsóknir gerðar í Þýskalandi benda einnig til þess að margir í öfgahægrihópum séu illa tengdir við atvinnulífið en séu viðriðnir glæpi (Goodwin ofl. 2012).

    Mikil áhersla á þætti í forsögu getur virkað þveröfugt. Sé allt hugsað út frá trúarbrögðum og þjóðerni getur það leitt til mismununar og styrkt við þá tilfinningu að vera utanveltu. Það getur leitt til þess að innræting öfgaskoðana verði virk spá, alveg öfugt við það sem til stóð.

    Erfiðleikar í einkalífi geta breytt hugsunarhætti

    Flest kynnumst við erfiðleikum af einhverju tagi á æviferlinum, hvort sem þar er um að ræða andlát í fjölskyldunni, alvarlegan sjúkdóm eða eitthvað annað. Erfiðleikar af því tagi geta gert fólk viðkvæmt og rýrt almennar og almennt viðurkenndar skoðanir þess. Þannig getur það orðið móttækilegra fyrir nýjum hugmyndum og skoðunum og jafnvel nýrri sýn á heiminn sem færir því svör og lausnir á erfiðleikunum (Wiktorowicz 2005). Erfiðleikar geta því orðið ástæða fyrir innrætingu öfgaskoðana.

    Erfiðleikar geta gert fólk viðkvæmt og rýrt almennar og almennt viðurkenndar skoðanir þess.

    Sumir skynja líka pólitískan vanda eða alvarlega atburði sem eins konar kreppu sem leitt getur til siðferðilegs írafárs. Sem dæmi má nefna að pólitísk kreppa á borð við innrásina í Írak getur leitt til siðferðilegs írafárs hjá ungum múslímum í Evrópu (Dageman 2004: 2008).

    Þó skal haft í huga að flest okkar lenda einhvern tíma í erfiðleikum án þess að tileinka sér öfgaskoðanir í framhaldi af því. Yfirleitt lærum við að búa við þann missi eða tjón, fáum skýringar og sættum okkur við þær. Við leitum að jafnaði lausna á þeim erfiðleikum sem við göngum í gegnum í ljósi þess hvernig við skynjum og skiljum umheiminn og tilveruna. Það þýðir að erfiðleikar þurfa ekki endilega að leiða til breytinga (Wiktorowicz 2005; 20).

    Stundum leiða erfiðleikarnir þó til þess að fólk tileinkar sér nýjan lífsstíl, nýja hugmyndafræði og nýjan hugsunarhátt.

    Stundum leiða erfiðleikarnir þó til þess að fólk tileinkar sér nýjan lífsstíl, nýja hugmyndafræði og nýjan hugsunarhátt. Sumir máta sig við hugmyndafræði og hugsunarhátt af ýmsu tagi áður en þeir hverfa á ný til fyrri hátta. Breytingar af völdum erfiðleikanna verða hins vegar varanlegar hjá öðrum. Innræting öfgaskoðana er bara ein af mörgum mögulegum leiðum. Við vitum til dæmis að margt ungt fólk í minnihlutahópum verður fyrir mismunun en aðeins lítill hluti þess heillast af öfgafullum skoðunum og hugmyndum.

    Í sálfræði nær hugtakið hæfileikinn til þess að ná sér fljótt yfir getuna til þess að takast á við erfiðleika og komast á réttan kjör á ný, yfir styrk og þol. Það má líka kalla það mótstöðuafl, eiginleika einstaklingsins til þess að ná jafnvægi á ný eftir að hafa misst fótanna. Nauðsynlegt er að styrkja mótstöðuaflið, hæfileikann til þess að ná sér fljótt, til þess að draga sem mest úr neikvæðum áhrifum erfiðleika. Hægt er að styrkja mótstöðuaflið með þátttöku í öruggu samfélagi og þjálfun í íhugun og gagnrýninni hugsun. Í kaflanum um forvarnir í skólum má kynna sér hvernig farið er að.

    Innræting öfgaskoðana með og án hugmyndafræði

    Oft tilgreina samtök og hópar sem beita hryðjuverkum sem aðferð hugmyndafræðilegar ástæður fyrir gjörðum sínum. Hugmyndafræðin er þó bara sumum mikilvæg, það er þeim sem framkvæma og hugmyndafræðilegum leiðtogum hópsins. Aðrir félagar hafa oft lítinn sem engan áhuga á sýn hópsins á heiminn eða þekkingu á henni (Schmid 2013).

    Hugmyndafræðin er bara sumum mikilvæg, þeim sem framkvæma og hugmyndafræðilegum leiðtogum hópsins.

    Hugmyndafræðilega innrætingin, það er að taka til sína róttæka pólitíska og trúarlega hugmyndafræði, á sér fremur stað vegna þess að sótt er í öfgahópa en að sótt sé í róttæk samtök af sannfæringu.

    Þetta kemur fram í rannsóknum Tore Bjørgo á ýmsum rasískum og öfgahægrihópum í Noregi. Hann komst að því að hugmyndafræðileg innræting átti sér oft stað eftir að einstaklingarnir höfðu beitt ofbeldi byggðu á hatri gegn útlendingum (Bjørgo & Gjelsvik 2015).

    Petter Nesser kortlagði innrætingu öfgaskoðana meðal múslíma í Evrópu (Nesser 2015). Hann sýnir fram á að hugmyndafræði knýr ekki alla róttæka menn til aðgerða. Marc Sageman (2004; 2008) rannsakar hryðjuverkastarfsemi og bendir á að innræting öfgaskoðana snúist oft ekki um hugmyndafræði heldur það að tilheyra hópi og félagsleg tengsl.

    Hugmyndafræðin getur skipt máli við að færa skoðunum og aðgerðum lögmæti og réttlæta þær.

    Hugmyndafræði getur samt skipt máli við að færa skoðunum og aðgerðum lögmæti og réttlæta þær. Gartenstein-Ross og Grossman kynntu sér árið 2009 117 breska og bandaríska menn sem innrættar höfðu verið öfgaskoðanir. 40% þeirra sögðu trúarbrögð hafa verið það sem hvatti þá til sinna ólöglegu athafna. Þessar niðurstöður eru í samræmi við rannsókn sem gerð var árið 2015 á 40 norskum múslímum en hún sýndi að hugmyndafræði getur verið leið til að réttlæta fjandsamlegar hugsanir og aðgerðir (Ahmed 2015: 84-87).

    Internetið

    Internetið teygir anga sína til allra heimshorna og gefur ótal leiðir til að miðla róttækum hugsunum og hugmyndum. Það getur stuðlað að eflingu samstarfsneta því oft viðra menn mikla örvæntingu á vefsetrunum (Sageman 2007).

    Það er hægt að stofna til tengsla og viðhalda þeim á netinu.

    Netið er ódýrt í notkun, nafnleynd er möguleg og það er vettvangur þar sem jafnt karlar sem konur geta skipst á skoðunum og miðlað upplýsingum (Precht 2007: 57). Fólk stofnar til tengsla og viðheldur þeim á netinu og það getur auk þess styrkt við þá róttæku innrætingu sem þegar hefur átt sér stað (Christmann 2012: 30).

    Það er engu að síður fátítt að lögð sé áhersla á netið sem mikilvægan þátt í innrætingu öfgaskoðana (Christmann 2012: 30). Internetið gefur kost á leiðum sem stuðlað geta að innrætingu öfgaskoðana en fátt bendir til þess að það sé alltaf áhrifavaldur hvað það varðar.

    Sumir álíta netið eina trúverðuga miðilinn þar sem sannleikurinn birtist ómengaður.

    Leiðir unga fólksins til þess að nálgast upplýsingar og áróðursaðferðir öfgahópa gera þó að verkum að ekki er hægt að hafna mikilvægi netsins. Mikilvæg ástæða er að margir líta á netið sem frjálsan og óritskoðaðan miðil. Netið höfðar til fólks á annan hátt en hefðbundnir fjölmiðlar. Öfgahópar sem nota netið meðvitað til að miðla upplýsingum og laða til sína nýja félaga geta haft áhrif á ungt fólk. Öfgahópar eiga í erfiðleikum með að koma sér á framfæri í hefðbundnum fjölmiðlum. Þess vegna getur boðskapur þeirra heillað enn meira og sýnst trúverðugur í ljósi hugmynda um að hefðbundnir fjölmiðlar bæli þá niður. Sumir álíta því netið eina trúverðuga miðilinn þar sem sannleikurinn birtist ómengaður.

    Öfgamenn af ýmsu tagi

    Þeir sem ganga til liðs við öfgahópa eru af mjög mismunandi sauðahúsi og ástæður aðgerða þeirra eru mjög fjölbreyttar. Það er engu að síður hægt að fullyrða ýmislegt um þá hópa sem helst taka þátt í öfgahreyfingum. Peter Nesser rannsakaði evrópska hryðjuverkahópa sem kenna sig við heilagt stríð (jihad) og flokkar félagana í fjóra flokka, þá sem framkvæma, skjólstæðingana, þá félagslega óaðlöguðu og tilfallandi nýliða (drifters) (Nesser 2011). Hann bendir sjálfur á vandkvæðin við fastmótaða flokkun af þessu tagi, ekki síst vegna þess að hann sá félaga sem ekki féllu undir neinn af þessum fjórum flokkum.

    Þeir sem ganga til liðs við öfgahópa eru af mjög mismunandi sauðahúsi og ástæður aðgerða þeirra eru mjög fjölbreyttar.

    Tore Bjørgo (2011) hefur lagt til líkan sem byggist á fjórum þáttum til að skilgreina félaga í öfgasamtökum: Stig hugmyndafræðilegrar hvatningar, leiðtogi eða fylgismaður, úrræðagóður-jaðarsettur og stig ásóknar í æsifregnir.

    Líkanið er ekki til þess ætlað að koma upp um mögulega hryðjuverkamenn, flokkarnir eru of opnir til þess. Því er heldur ekki ætlað að fullyrða neitt um þörfina á því að snúa innrætingu við. Það er hægt að rökræða við þá sem vísa til hugmyndafræði um málefnin sem heilla þá. Fylgismennirnir þurfa á annars konar félagsskap að halda en þeir sem sækja í æsifregnir þurfa að kynnast annars konar spennu. Þeir jaðarsettu hafa þörf fyrir félagslegar aðgerðir og betri samþættingu að atvinnulífinu og samfélaginu í heild sinni (Bjørgo & Gjelsvik 2015).

    Það eru margar leiðir að öfgahyggjunni og leiðin frá henni er breytileg frá einum manni til annars.

    Þessi yfirferð sýnir að innræting öfgaskoðana er samsett og flókið ferli. Það eru margar leiðir að öfgahyggjunni og leiðin frá henni er breytileg frá einum manni til annars. Það er líka mikilvægt að greina á milli þess að snúa innrætingu við og forvarna gegn innrætingu öfgaskoðana. Seinna atriðið er verkefni skólans.

     

  • Hvernig á að koma í veg fyrir innrætingu öfgaskoðana í skólanum?

    Flýtivalmynd

    Hlutverk skólans snýst um víðtækar forvarnir sem beinast að nemendahópnum í heild sinni. Það snýst einkum um að móta lýðræðislega menningu sem allir fá aðild að og geta tekið þátt í, þar sem hægt er að vera gagnrýna og sýna áhuga án þess að gripið sé til útilokunar, hatursorðræðu og tortryggni.

    Forvarnir og að snúa innrætingu við

    Innræting öfgaskoðana og aðild að öfgasamtökum eru samsett og flókin ferli. Þess vegna er það verkefni fyrir sérfræðinga með sérþekkingu á t.d. trúarbrögðum, sértrúarstefnum, pólitískri hugmyndafræði og mótun samsömunar að snúa innrætingu við, það er að endurhæfa fólk með öfgaskoðanir.

    Sé ekki til staðar umhverfi öllum opið sem nær til viðkvæms fólks og gefur því tækifæri til að vera með, er ekki hægt að snúa innrætingunni við í átt að einhverju jákvæðu.

    Framlag kennarans til almenns umhverfis í skólanum er einnig mikilvægt því sérfræðingurinn leggur meiri áherslu á markvisst starf með einstaklinga. Sé ekki til staðar umhverfi öllum opið sem nær til viðkvæms fólks og gefur því tækifæri til að vera með, er ekki hægt að snúa innrætingunni við í átt að einhverju jákvæðu.

    Það eru ýmsar ástæður fyrir því að skilja á milli forvarna og þess að snúa innrætingu við. Mest hætta er fólgin í því að útskúfa viðkvæmum einstaklingum, til dæmis með því að benda á einhvern sem öfgamann vegna þjóðernis síns, trúar eða framkomu (Veldhuis og Staun 2009: 18). Það má til dæmis misskilja sýnilegar ytri breytingar á samsömun sem innrætingu öfgaskoðana, til dæmis það að nota fatnað tengdan trúnni. Viðkomandi getur skynjað það sem tortryggni og það stuðlað að aukinni mismunun. Útskúfun af því tagi getur stuðlað að innrætingu öfgaskoðana og þar með hraðað þróun mála í öfuga átt.

    Mótun samsömunar

    Framlag kennarans til forvarna ætti að snúast um það að styrkja heimssýn nemenda á grundvelli lýðræðislegra meginreglna. Samskipin í skólastofunni ættu þar af leiðandi að stefna að því að kenna nemendum lýðræðislegar leikreglur og tækifæri.

    Rannsóknir sýna að ungir norskir múslímar eiga auðveldara með að standast róttækar skoðanir og hugmyndir, hafi þeir tileinkað sér annað hvort lýðræðislegan hugsunarhátt eða hefðbundinn trúarskilning (Ahmed 2015). Forvarnir gegn innrætingu öfgaskoðana í skólum ættu því að snúast um mótun sameiginlegrar lýðræðislegrar samsömunar þar sem líka er rými fyrir það sem öðruvísi er.

    Félagsleg samskipti

    Kennarinn getur eflt opin samskipti án mismununar til þess að móta umhverfi þar sem hægt er að taka til umræðu erfið málefni sem varða trúarbrögð, lífssýn og stjórnmál. Mikilvægt er að kennarar skipuleggi umræður þannig að ekki sé komið í veg fyrir að nemendur geti tjáð sjónarmið sín og skoðað þau. Bæði kennarar og nemendur kynnast margvíslegum viðhorfum, hugmyndum og afstöðu í samræðum sínum. Mikilvægt er að skóli fjalli um deilumál á borð við flóttamannastrauminn eða deilur Ísraelsmanna og Palestínumanna á þann veg að hægt sé að ræða mismunandi sjónarmið og það sem menn greinir á um.

    Opið bekkjarumhverfi án mismununar kemur í veg fyrir jaðarsetningu.

    Verkefni kennarans er tvíþætt, annars vegar að sjá til þess að nemendur tali saman og hver um annan af virðingu. Þetta má tryggja með því að móta reglur um það hvernig talað er í skólastofunni. Hins vegar þurfa skoðanir og framandi hugsunarháttur af öllu tagi að geta komið fram án hindrana. Þegar bekkjarumhverfið er þannig bæði opið og án mismununar, kemur það í veg fyrir jaðarsetningu, tortryggni og þá neikvæðu tilfinningu að standa menningarlega illa að vígi.

    Skólastofan á að móta öruggt umhverfi þar sem nemendur geta tjáð skoðanir sínar.

    Nemendur verða að geta rætt opinskátt við kennara um hugsanir sínar og tilfinningar. Skólastofan á að móta öruggt umhverfi þar sem nemendur geta tjáð skoðanir sínar (Davies 2014: 454).
    Arun Kundani segir að lýðræðislegt ferli, þar sem komið er á framfæri skoðunum og viðhorfum sem meirihlutinn lítur á sem móðgandi eða óþægileg, sé raunhæfur kostur í stað terrorisma (Kundnani 2009). Mikilvægt er að nemendur læri að greina á milli gagnrýni og persónulegra árása (þar með talinn hópfjandskapur) svo rétt sé að þessu staðið, ásamt því að þjálfa upp hæfileikann til að ná sér fljótt (mótstöðustyrk) eftir móðganir (Davies 2014: 455).

    Loks verður að nota ákveðnar grundvallarreglur í bæði alþjóða- og landslögum um mannréttindi sem umgjörð utan um fullyrðingar og samskipti, miðlun og umræður í skólastofunni og annar staðar í skólanum.

    Hlutdeild og þátttaka í samfélaginu

    Mikilvægt er að styrkja trú nemandans á að hægt sé að nota löglegar lýðræðislegar leiðir til að breyta samfélaginu. Þannig er líka undirstrikað að hafnað er ólöglegum aðferðum á borð við ofbeldi eða hatursfullar yfirlýsingar.

    Það er ungu fólki hollt að líta á heiminn sem ósanngjarnan og hafa áhuga á að breyta honum.

    Það er ungu fólki hollt að líta á heiminn sem ósanngjarnan og hafa áhuga á að breyta honum. Þess vegna ættu kennarar að leggja áherslu á að nemendur þekki leiðir og farvegi til að hafa áhrif og koma breytingum um kring.

    Árið 2015 hvatti Öryggisráð SÞ öll aðildarríki sín til að auka aðild ungs fullorðins fólks í ákvarðanatöku og friðarferlum í héraði, á landsvísu og heimsvísu með það fyrir augum að fyrirbyggja innrætingu öfgaskoðana (United Nations 2015). Skólastofan ætti því að vera vettvangur þar sem ungt fólk er hvatt til þess og þjálfað í hlutdeild og þátttöku í samfélaginu, ásamt því að lýðræðislegur viðbúnaður sé mikilvægur hluti þeirra heimssýnar sem nemendur tileinka sér í skólanum.
    Skólastofan á að vera vettvangur þar sem ungt fólk er hvatt til og þjálfað í hlutdeild og þátttöku í samfélaginu.

    Skólastofan á að vera vettvangur þar sem ungt fólk er hvatt til og þjálfað í hlutdeild og þátttöku í samfélaginu.

    Nemendur verða að kunna að tjá sig, taka til máls, rökræða og hafa áhrif á ákvarðanir svo þetta sé hægt. Kennarar verða að vinna markvisst að því að skipuleggja þetta fyrir nemendur en ekki vera Þrándur í götu ferlisins (Davis 2009: 199).

    Virk þátttaka í skólastofunni og í skólanum á að vera stökkpallur áhuga og þátttöku í samfélaginu. Þegar unnið er gegn innrætingu öfgaskoðana er sérlega mikilvægt að kenna hvar pólitískar ákvarðanir eru teknar. Mikilvægt er að sýna ungu fólki að lýðræðið bjóði upp á margar leiðir til áhrifa.

    Gagnrýnin hugsun

    Kenna verður nemendum gagnrýna hugsun og þjálfa þá í henni svo áhugi þeirra og hugsjónir þróist ekki í hugsanir og aðgerðir skaðlegar samfélaginu.

    Þar þarf til verkfæri sem gera nemendum kleift að spyrja einfaldra spurninga á borð við hvernig og hvar aflað sé upplýsinga og hver miðli þeim. Þetta styrkir gagnrýnan skilning nemenda og efasemdir þeirra um öfgafullar hugmyndir og skoðanir. Sama máli á að gegna um notkun mynda og hreyfimynda.
    Menntun sem eflir getu til gagnrýninnar hugsunar færir fólki skilning á að til sé margs konar veruleiki, sannleikur, sjónarhorn og skilningur.

    Menntun sem eflir getu til gagnrýninnar hugsunar færir fólki skilning á að til sé margs konar veruleiki, sannleikur, sjónarhorn og skilningur.

    Menntun sem eflir getu til gagnrýninnar hugsunar færir fólki skilning á að til sé margs konar veruleiki, sannleikur, sjónarhorn og skilningur (Davies 2009: 192). Sá skilningur ætti að auka umburðarlyndi fyrir skoðunum annarra en ekki að samþykkja öfgar. Gagnrýnin hugsun á grundvelli lýðræðislegra gilda er rétta leiðin til að vinna gegn innrætingu öfgaskoðana hjá ungu fólki.

     

  • Bókmenntir

    Ahmed, Uzair (2015). Sectarian Identities and Relations – A Case Study of 40 Norwegian Muslims. M.A. thesis. Aas: Norwegian University of Life and Sciences.

    Alonso, R., T. Bjørgo, D.D. Porta, R. Coolsaet, F. Khosrokhavar, R. Lohlker, M. Ranstorp, F. Reinares, A. P. Schmid, A. Silke, M. Taarnby and G. De Vries. (2008). Radicalisation Processes Leading to Acts of Terrorism: a concise Report prepared by the European Commission’s Expert Group on Violent Radicalisation, European Commission, Ghent University.

    Bjørgo, Tore, Gjelsvik, Ingvild Magnæs (2015). Forskning på forebygging av radikalisering og voldelig ekstremisme. En kunnskapsstatus. PHS Forskning. Oslo: Politihøgskolen.

    Bjørgo, Tore. (2011). Dreams and disillusionment: engagement in and disengagement from militant extremist groups. I: Crime, law and social change, 55 (4): 277-285.

    Borum, Randy (2011). Radicalization into Violent Extremism. I: A Review of Social Science Theories. Journal of Strategic Security, 4 (4): 7-36.

    Christmann, Kris (2012). Preventing Religious Radicalisation and Violent Extremism: A Systematic Review of the Research Evidence. Ministry of Justice, hentet 03.12.2015. http://bit.ly/1lzL1f1.

    Coolsaet, Rik (2016). ‘All Radicalization is Local – The genesis and drawbacks of an elusive concept’. Egmont Papers 84: 3-48. Egmont Institute, hentet 28.12.2015. http://egmontinstitute.be/wp-content/uploads/2016/05/ep84.pdf.

    Dalgaard-Nielsen, Anja (2010). Violent Radicalization in Europe: What We Know and What We Do Not Know. I: Studies in Conflict and Terrorism, 33 (9): 797: 814.

    Davies, Lynn (2009). Educating against Extremism: Towards a Critical Politicisation of Young People. I: International Review of Education, 55 (2): 183 – 203.

    Davies, Lynn (2014). Interrupting Extremism by Creating Educative Turbulence. I: Curriculum Inquiry, 44 (4): 450-468.

    Davies, Lynn (2016). Security, Extremism and Education: Safeguarding or Surveillance? I: British Journal of Education Studies, 64 (1): 1-19.

    Gartenstein-Ross, Daveed, Grossman, Laura (2009). Homegrown Terrorist in the U.S. and U.K.: An Empirical Examination of the Radicalization Process. Washington, D.C: FDD Press. Foundation for Defense of Democracies, hentet 04.12.2015. http://bit.ly/1Q4HGli.

    Goodwin, Matthew, Ramalingam, Vidhya, Briggs, Rachel (2012). The New Radical Right: Violent and Non-Violent Movements in Europe. Briefing paper. London: Institute for Strategic Dialogue.

    Gule, Lars (2012). Ekstremismens kjennetegn – Ansvar og motsvar. Oslo: Spartacus.

    Horgan, John (2008). Deradicalization or Disengagement? I: Perspective on Terrorism, 2 (4). Terrorismanalysts, hentet 14.02.2017 http://www.terrorismanalysts.com/pt/index.php/pot/index.

    Johansen, Eivind Lindkvist, Matre, Jostein (2015). Paris terroristene: Fra festløver til jihad. Verdens Gang, hentet 19.12.2016. http://www.vg.no/nyheter/utenriks/terrorangrepene-i-paris/paris-terroristene-fra-festloever-til-jihad/a/23566472/.

    Kundani, Arun (2009). Spooked: How not to prevent violent extremism. Institute of Race Relations, hentet 14.02.2017. http://www.irr.org.uk/news/spooked-how-not-to-prevent-violent-extremism/.

    Mandel, D. R. (2009). ‘Radicalization: What Does It Mean?’. I: Pick, T. M., Speckhard, A. and Jacuch, B., (eds). Home-Grown Terrorism. Amsterdam: IOS Press.

    Nesser, Petter (2011). Jihad in Europe, Patterns in Islamist Terrorist Cell Formation and Behavior, 1995-2010. Dr. Philos thesis. Oslo: University of Oslo.

    Nesser, Petter (2015). Islamist Terrorism in Europe, A History. London: Hurst.

    Neumann, Peter R. (2013). The trouble with radicalization. I: International Affairs, 89 (4): 873-893.

    Precht, Tomas (2007) Home grown terrorism and Islamist radicalisation in Europe: From conversation to terrorism: An assessment of the factors influencing violent Islamist extremism and suggestions for counter radicalization measures. Dansk justisdepartementets nettside, hentet 14.02.2017.

    PST (2016): Temarapport: Hvilken bakgrunn har personer som frekventerer ekstreme islamistiske miljøer i Norge før de blir radikalisert?, PST, hentet 14.02.2017. http://www.pst.no/media/82236/2016_09_08_radikaliseringsprosjektets-rapport_ugradert.pdf.

    Sageman, M. (2004). Understanding Terror Networks. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

    Sageman, Marc (2007). Radicalization of global Islamist terrorists. United States Senate Committee on Homeland Security and Governmental Affairs, hentet 14.02.2017. https://www.hsgac.senate.gov/download/062707sageman.

    Sageman, Marc (2008). Leaderless Jihad: Terror Networks in the Twenty-First Century. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

    Schmid, Alex P. (2013). Radicalisation, De-Radicalisation, Counter-Radicalisation: A Conceptual Discussion and Literature Review. International Centre for Counter-Terrorism – The Hague (ICCT), hentet 14.02.2017. https://www.icct.nl/download/file/ICCT-Schmid-Radicalisation-De-Radicalisation-Counter-Radicalisation-March-2013.pdf.

    Silber, Mitchell D., Bhatt, Arvin (2007). Radicalization in the West: The Homegrown Threat. NYPD, hentet 14.02.2017. http://sethgodin.typepad.com/seths_blog/files/NYPD_Report-Radicalization_in_the_West.pdf.

    United Nations. (2015). Security Council, Unanimously Adopting Resolution 2250, Urges Member States to Increase Representation of Youth in Decision-Making at All Levels. United Nations, hentet 28.11.2016. http://www.un.org/press/en/2015/sc12149.doc.htm.

    Veldhuis, Tinka, Staun, Jørgen (2009). Islamist Radicalisation: A Root Cause Model. Danish Centre for International Studies and Human Rights, hentet 14.02.2017. https://www.diis.dk/files/media/publications/import/islamist_radicalisation.veldhuis_and_staun.pdf.

    Wiktorowicz, Q. (2005). Radical Islam Rising: Muslim Extremism in the West. Lanham: Rowman & Littlefield Published.

    Wiktorowicz, Quintan. (sine anno). Joining the Cause: Al-Mahajiroun and Radical Islam. Institute for National Security and Counterterrorism, hentet 14.02.2017. http://insct.syr.edu/wp-content/uploads/2013/03/Wiktorowicz.Joining-the-Cause.pdf.

Undervisningsopplegg

  • Rök, ómálefnalegt eða persónuleg árás?

    TID: 30 mín. Les mer
  • Hvordan påvirke politikk og samfunn? – Islandsk

    TID: 60 til 90 mín. Les mer